Sosyal medyadaki bir diyet önerisini değerlendirmek için beş soru sorun: Paylaşan kişinin sağlık unvanı var mı, iddia bir kaynağa dayanıyor mu, tek bir besine mucize etki atfediliyor mu, herkese aynı liste mi veriliyor ve içerik bir reklam mı? “3 günde 5 kilo”, “yağ yakan kür” gibi hızlı sonuç vaatleri ve yalnızca öncesi-sonrası fotoğrafına dayanan içerikler güvenilir değildir. Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Beslenme Rehberi ve Dünya Sağlık Örgütü önerileri temel başvuru kaynaklarıdır.
Sabah kahvenizi içerken birkaç kısa video izliyorsunuz: Biri aç karnına limonlu su ile göbek eritmeyi anlatıyor, bir diğeri muzun insülin direncini kötüleştirdiğini söylüyor, üçüncüsü “bu çayla üç günde beş kilo” vaat ediyor. Akşam olduğunda ne yiyeceğinizden emin değilsiniz. Bu karmaşa çok tanıdık; Beştepe'deki ofisime gelen danışanlarımın önemli bir kısmı ilk görüşmede “o kadar çok şey okudum ki neyin doğru olduğunu bilmiyorum” diyor.
Sosyal medya beslenme bilgisine ulaşmayı kolaylaştırdı ama bilginin doğruluğunu kontrol etme yükünü de size bıraktı. Aşağıdaki filtreyi bir içerik gördüğünüzde birkaç saniyede uygulayabilirsiniz.
1. Paylaşan kim? Unvanı kontrol edin
Türkiye'de “diyetisyen” unvanı yasal olarak korunur ve yalnızca dört yıllık Beslenme ve Diyetetik lisans eğitimini tamamlayanlar tarafından kullanılabilir. “Beslenme koçu”, “wellness danışmanı” ya da “sağlıklı yaşam uzmanı” gibi ifadeler ise yasal bir sağlık unvanı değildir. Bu farkı diyetisyen, beslenme uzmanı ve koç farkı yazımda ayrıntılı anlattım. Profilde mezun olunan okul açıkça yazmıyorsa, bu bir soru işaretidir.
Unvan tek başına her içeriğin doğru olduğunu garanti etmez; ama tıbbi bir durumla ilgili öneriyi uygulamadan önce kimden geldiğini bilmek ilk adımdır.
2. İddia bir kaynağa dayanıyor mu?
Güvenilir içerik, iddiasını genellikle bir kılavuza veya araştırma birikimine dayandırır ve sınırlarını da söyler: “Bu konuda kanıtlar sınırlı”, “herkes için geçerli değil” gibi. “Bilim insanları şok oldu”, “doktorların sakladığı sır” gibi ifadeler ise bir tıklama stratejisidir. Tek bir küçük çalışmadan, hatta yalnızca hayvan deneyinden kesin yargıya varılması da sık karşılaştığım bir hatadır.
3. Tek bir besine mucize mi atfediliyor?
Limonlu su, elma sirkesi, zencefil, tarçın, yeşil çay… Bu besinlerin hiçbiri zararlı değil, bazılarının küçük etkileri de olabilir. Ama hiçbir besin tek başına yağ eritmez, metabolizmayı belirgin biçimde hızlandırmaz ya da bir hastalığı tedavi etmez. Termojenik iddiaların neden abartıldığını yağ yakan besinler yazımda, detoks vaatlerinin bilimsel karşılığını ise ayrı bir yazıda ele aldım.
4. Hızlı sonuç vaadi ve öncesi-sonrası fotoğrafları
“3 günde 5 kilo” gibi vaatlerde kaybedilen kilonun büyük kısmı su ve glikojendir; yağ dokusu bu hızla azalmaz. Öncesi-sonrası fotoğrafları da yanıltıcı olabilir:
- Işık, açı, duruş ve kıyafet farkı aynı gün içinde bile çok farklı görüntüler yaratabilir.
- Fotoğraflar arasındaki süre, kişinin başka yöntemler kullanıp kullanmadığı ve kilonun korunup korunmadığı genellikle belirtilmez.
- Tek bir başarı örneği, aynı yöntemi deneyip sonuç alamayan ya da kilosunu geri alanları göstermez.
5. Herkese aynı liste mi veriliyor?
“Bu listeyi uygulayın, herkes kilo veriyor” türünden paylaşımlar; yaşınızı, hastalıklarınızı, kullandığınız ilaçları, çalışma saatlerinizi ve tahlillerinizi bilmeden yazılmıştır. İnsülin direnci, tiroid hastalığı, gebelik, böbrek hastalığı veya yeme bozukluğu öyküsü gibi durumlarda genel bir liste zarar bile verebilir.
“Bir günde ne yiyorum” videoları
Birinin bir gününü izlemek ilham verici olabilir ama o tabak, o kişinin boyuna, aktivitesine, sağlık durumuna ve hedefine göre şekillenmiştir. Çok az yiyen, sürekli “temiz” ve “kirli” besin ayrımı yapan ya da her öğünü telafi egzersiziyle eşleştiren içerikler, özellikle gençlerde ve yeme bozukluğu öyküsü olanlarda yemekle ilişkiyi zedeleyebilir. Bir içerik sizde suçluluk veya kaygı yaratıyorsa, bilgi değeri ne olursa olsun takibi bırakmak sağlığınız için iyi bir karardır.
6. Bu bir reklam mı?
Bir ürünü, çayı, takviyeyi veya uygulamayı öven içeriklerde ticari bir ilişki olup olmadığını sorgulayın. Ülkemizde sosyal medyadaki ticari tanıtımların reklam olduğunun açıkça belirtilmesi yasal bir yükümlülük; yine de bu ibare her zaman görünür olmayabilir. İndirim kodu, ürün bağlantısı ya da sürekli aynı markanın öne çıkması dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.
| Güven veren işaretler | Şüphe uyandıran işaretler |
|---|---|
| Açık unvan ve mezuniyet bilgisi | Unvan belirsiz ya da yasal olmayan bir unvan |
| Kaynak gösterme, sınırları belirtme | “Şok”, “sır”, “mucize” gibi ifadeler |
| Kişiye göre değişir uyarısı | Herkese tek liste |
| Gerçekçi hız ve süre | Günler içinde kilolarca kayıp vaadi |
| Reklam ibaresinin açık olması | Gizli ürün tanıtımı, indirim kodları |
| Hekime yönlendirme | İlaç bırakmayı veya tahlilsiz takviyeyi önerme |
Güvenilir bilgiye nereden ulaşabilirsiniz?
Genel sağlıklı beslenme ilkeleri için Sağlık Bakanlığı'nın yayımladığı Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) ve Dünya Sağlık Örgütü'nün önerileri temel ve güvenilir başvuru kaynaklarıdır. Hastalığa özgü konularda ise hekiminizin ve ilgili uzmanlık derneklerinin kılavuzları esas alınmalıdır. Sosyal medya bir merak başlangıcı olabilir; ama kendi durumunuza uyarlama kısmı kişisel değerlendirme gerektirir.
Ankara'da yüz yüze doğrulanabilir bir diyetisyenle çalışmak
Sosyal medyada takip ettiğiniz birinin gerçekten diyetisyen olup olmadığını, nerede çalıştığını ve nasıl bir süreç yürüttüğünü bilmek her zaman kolay değil. Ankara'da yaşıyorsanız ofisini ziyaret edebileceğiniz, ilk görüşmede sizi dinleyen ve önerilerinin gerekçesini açıklayan bir diyetisyenle çalışmak bu belirsizliği ortadan kaldırır. Ben de Beştepe'deki ofisimde danışanlarımın gördüğü içerikleri birlikte konuşuyor, hangisinin kendileri için anlamlı olduğunu tahlil ve yaşam tarzı üzerinden tartışıyorum. Ofisime gelemiyorsanız aynı yaklaşım online diyetisyen hizmetiyle de mümkün; Ankara'daki çalışma şeklimle ilgili ayrıntılar Ankara diyetisyen sayfasında.
Sık sorulan sorular
Instagram'daki diyet listeleri güvenilir mi?
Genel listeler sizin sağlık durumunuzu, ilaçlarınızı ve yaşam tarzınızı bilmeden hazırlanır. Kısa süreli fikir verebilir ama kişiye özel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.
Bir kişinin gerçekten diyetisyen olduğunu nasıl anlarım?
Beslenme ve Diyetetik lisans mezuniyeti ve “Dyt.” unvanı açıkça belirtilmelidir. Mezun olunan üniversite ve çalıştığı kurum bilgisi şeffaf olmalıdır.
Sabah aç karnına limonlu su kilo verdirir mi?
Limonlu su sağlıklı bir içecek olabilir ama tek başına yağ yakmaz. Kilo kaybı genel enerji dengesi, beslenme kalitesi ve hareketle ilgilidir.
İstanbul Medipol Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü (2016) mezunu diyetisyen. 10+ yıl, 10.000+ danışan. Ankara Beştepe'de yüz yüze ve online; metabolizma odaklı beslenme. Hakkımda →