Prediyabet, açlık kan şekerinin 100-125 mg/dL ya da HbA1c'nin %5,7-6,4 arasında olmasıdır ve diyabete ilerlemeyi önlemek için önemli bir fırsattır: Vücut ağırlığının %5-7'sini kaybetmek ve düzenli hareket, diyabete geçiş riskini büyük ölçüde azaltır. Tip 2 diyabette ise beslenmenin temeli karbonhidratın miktarını ve kalitesini kontrol etmek, öğünleri düzenli dağıtmak ve tabak modelini kullanmaktır. İlaç veya insülin kullananlar öğün atlamamalı, ölçümlerini düzenli takip etmeli ve değişiklikleri hekimleriyle birlikte yapmalıdır.
Tahlil sonucunda “HbA1c: 6,1” yazısını görüp internette arama yapan biri genellikle iki uçtan birine savrulur: Ya “henüz diyabet değilmiş” diye rahatlar ya da ekmeği, meyveyi, pilavı tamamen hayatından çıkarır. Her ikisi de doğru değil. Prediyabet ve tip 2 diyabette beslenme; korkuyla değil, ölçerek ve planlayarak yönetilen bir süreçtir.
Prediyabet ve diyabet: tanı değerleri
Aşağıdaki değerler uluslararası kılavuzlarda yaygın olarak kullanılan sınırlardır. Tanıyı hekiminiz koyar; genellikle tek bir ölçüm değil, tekrarlanan testler esas alınır.
| Test | Normal | Prediyabet | Diyabet |
|---|---|---|---|
| Açlık kan şekeri | 100 mg/dL altı | 100-125 mg/dL | 126 mg/dL ve üzeri |
| HbA1c | %5,7 altı | %5,7-6,4 | %6,5 ve üzeri |
| Şeker yükleme testi (2. saat) | 140 mg/dL altı | 140-199 mg/dL | 200 mg/dL ve üzeri |
İnsülin direnci ise çoğu zaman bu tablonun öncesinde, kan şekeri henüz normalken başlayan bir süreçtir. Bu yazının odağı, tanısı konmuş prediyabet ve tip 2 diyabettir.
Prediyabet: geri dönüş fırsatı
Prediyabet tanısı bir uyarıdır ama aynı zamanda büyük bir fırsattır. ABD'de yürütülen Diyabet Önleme Programı (DPP) çalışmasında, vücut ağırlığının %5-7'sini kaybeden ve haftada yaklaşık 150 dakika orta tempolu hareket eden prediyabetik kişilerde diyabete geçiş riski yaklaşık yarıdan fazla azalmıştır. 90 kilo olan biri için bu, 4,5-6 kiloluk bir kayıp demektir; ulaşılabilir bir hedef.
- Şekerli içecekleri (meşrubat, hazır meyve suyu, şekerli kahveler) tamamen bırakmak, en hızlı etkili adımlardan biridir.
- Beyaz ekmek, beyaz pirinç ve hamur işleri yerine tam tahıl ve baklagil.
- Her öğünde protein ve sebze ile karbonhidratı “yalnız bırakmamak”.
- Yemek sonrası 10-15 dakikalık yürüyüş.
- Uyku ve stres yönetimi.
Tip 2 diyabette tabak ve karbonhidrat yönetimi
Kan şekerini en çok etkileyen makro besin karbonhidrattır. Ama amaç karbonhidratı sıfırlamak değil; miktarını, kalitesini ve gün içindeki dağılımını kontrol etmektir.
Tabak modeli
Pratik başlangıç için tabağın yarısını nişastasız sebzelere (salata, zeytinyağlı sebze, ızgara sebze), dörtte birini protein kaynağına (et, tavuk, balık, yumurta, baklagil, yoğurt), dörtte birini karbonhidrata (bulgur, tam tahıllı ekmek, patates, makarna) ayırın. Bu model, sayım yapmadan dengeli bir öğün kurmanızı sağlar.
Karbonhidrat sayımı
Özellikle insülin kullanan ya da kan şekeri dalgalı seyreden kişilerde karbonhidrat sayımı daha hassas bir yöntemdir. Her öğündeki karbonhidrat miktarı belirlenir ve gün içinde dengeli dağıtılır; insülin dozları da buna göre hekim veya diyabet hemşiresi tarafından ayarlanır. Karbonhidrat kalitesini anlamak için glisemik indeks ve glisemik yük yazım iyi bir başlangıç noktası.
Meyve yasak mı?
Hayır. Meyve porsiyonu kontrol edilerek ve tercihen protein veya yağ içeren bir besinle birlikte (yoğurt, ceviz gibi) tüketilir. Meyve suyu ise lifi olmadığı için kan şekerini hızla yükseltir. Yaz meyvelerinde porsiyonları bu yazıda ele aldım.
Gizli şekere dikkat
Kan şekeri kontrolünde en çok zorlanılan konulardan biri, tatlı görünmeyen ürünlerdeki gizli şekerdir. Meyveli yoğurtlar, hazır soslar ve ketçap, granola ve kahvaltılık gevrekler, hazır soğuk çaylar, aromalı kahve içecekleri ve bazı “light” ürünler sandığınızdan fazla şeker içerebilir. Etiketin içindekiler kısmında glikoz-fruktoz şurubu, mısır şurubu, dekstroz, maltodekstrin, invert şeker, bal veya pekmez gibi ifadeler görüyorsanız ürüne şeker eklenmiş demektir. Porsiyon başına şeker miktarına bakmak ve şekerin içindekiler listesinin ilk sıralarında olup olmadığını kontrol etmek, gün içinde fark etmeden alınan şekeri belirgin biçimde azaltır.
Öğün düzeni ve ilaç kullananlarda dikkat
Diyabette öğün saatlerinin düzenli olması, kan şekerinin gün içinde daha öngörülebilir seyretmesini sağlar. Kullandığınız ilaç, öğün planınızı doğrudan etkiler:
- İnsülin ve bazı ağızdan alınan ilaçlar (ör. sülfonilüreler) kullanıyorsanız öğün atlamak hipoglisemiye (kan şekeri düşüklüğü) yol açabilir. Titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi ve bilinç bulanıklığı uyarı işaretleridir; bu durumda ne yapacağınızı hekiminiz veya diyabet hemşirenizle önceden konuşun.
- Metformin tek başına genellikle hipoglisemi yapmaz, ancak bazı kişilerde sindirim şikâyetlerine yol açabilir; yemekle alınma şekli hekiminizin önerisine göre olmalıdır.
- SGLT2 inhibitörleri kullanırken yeterli sıvı almak önemlidir; çok düşük karbonhidratlı diyetlere hekime danışmadan geçilmemelidir.
- GLP-1 reseptör agonistleri iştahı belirgin biçimde azaltır; bu dönemde yeterli protein alarak kas kaybını önlemek ve bulantıyı küçük öğünlerle yönetmek gerekir.
Beslenme değişiklikleriyle kan şekeriniz düzeldiğinde ilaç dozlarının azaltılması gerekebilir; bu karar yalnızca hekiminize aittir. Ölçüm değerleriniz belirgin biçimde düşmeye ya da yükselmeye başlarsa hekiminize bilgi verin.
Ölçüm takibi: neyi, ne zaman?
Evde parmak ucu ölçümü yapıyorsanız açlık ve yemekten 2 saat sonraki değerleri bir deftere yazmak, hangi öğünün sizi nasıl etkilediğini gösterir. Böylece “ekmek bana dokunuyor mu, pilav mı?” sorusuna tahminle değil veriyle cevap verirsiniz. HbA1c ise son 2-3 ayın ortalamasını yansıtır ve hekiminizin belirlediği aralıklarla kontrol edilir. Yemek sonrası ani düşüş ve tatlı krizi yaşıyorsanız kan şekeri dalgalanmaları yazım da faydalı olabilir.
Ekip çalışması: hekim, diyabet hemşiresi ve diyetisyen
Diyabet yönetimi tek kişilik bir iş değil. İlaç ve hedef değerleri hekiminiz, insülin ve ölçüm eğitimini diyabet hemşireniz, günlük beslenme planını ise diyetisyeniz sizinle birlikte kurar. Ben danışanlarımın tahlillerini ve ölçüm kayıtlarını birlikte değerlendirerek öğün düzenini, karbonhidrat dağılımını ve kilo hedefini ilaç tedavisiyle uyumlu biçimde planlıyorum. Bu sürecin ayrıntılarını insülin direnci ve kan şekeri beslenmesi sayfamda bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Prediyabet tamamen geçer mi?
Birçok kişide kilo kaybı, düzenli hareket ve beslenme değişiklikleriyle kan şekeri değerleri normal aralığa dönebilir. Ancak risk devam ettiği için düzenli kontrol ve alışkanlıkların sürdürülmesi gerekir.
Diyabet hastası ekmek yiyebilir mi?
Evet, porsiyonu kontrol edilerek ve tercihen tam tahıllı ekmek seçilerek yenebilir. Ekmeği protein ve sebzeyle birlikte tüketmek kan şekeri yükselişini yumuşatır.
HbA1c nasıl düşer?
HbA1c son 2-3 ayın ortalama kan şekerini yansıttığı için düzenli beslenme, karbonhidrat kontrolü, hareket, kilo kaybı ve hekimin düzenlediği ilaç tedavisiyle birkaç ay içinde düşüş gösterir.
Diyabette öğün atlamak zararlı mı?
İnsülin veya bazı şeker düşürücü ilaçlar kullananlarda öğün atlamak kan şekeri düşüklüğüne yol açabilir. Öğün düzeninizi ilacınıza göre hekiminiz ve diyetisyeninizle planlayın.
İstanbul Medipol Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü (2016) mezunu diyetisyen. 10+ yıl, 10.000+ danışan. Ankara Beştepe'de yüz yüze ve online; metabolizma odaklı beslenme. Hakkımda →